Boşanma kararında velayet anneye verilmiş, ama aradan üç yıl geçtikten sonra anne çocuğu da alarak başka bir şehre taşınmaya karar vermiş. Ya da velayet babada, fakat baba mahkemenin belirlediği hafta sonu görüşmelerine çocuğu bir türlü getirmiyor. Velayet değişikliği davası bu tür durumlar için vardır: Boşanma kararında velayet hakkında verilen hüküm sonsuza kadar sabit kalmaz, çocuğun koşulları değiştikçe mahkeme yeniden değerlendirme yapabilir. Bu yazıda velayetin hangi hallerde değiştirilebileceğini, çocuğun görüşünün nasıl alındığını ve kişisel ilişki düzenlemesini anlattık.
Bu yazıda:
- Boşanmadan sonra velayet kime verilir?
- Velayet hangi durumlarda değişir?
- Mahkemenin ölçütü: çocuğun üstün yararı
- Çocuğun görüşü nasıl alınır?
- Kişisel ilişki düzenlemesi ve uyulmaması
- Velayet değişikliği davası nasıl işler?
- Hangi belgeler ve deliller işe yarar?
Boşanmadan sonra velayet kime verilir?
Türk Medeni Kanunu'nun 335. maddesine göre ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal bir sebep olmadıkça velayet onlardan alınamaz. Evlilik devam ettiği sürece velayeti anne ve baba birlikte kullanır. Boşanmada ise TMK m.336 uyarınca velayet, çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir.
Mahkeme boşanma kararını verirken, TMK m.182 gereğince anne ve babayı dinler, velayetin kime bırakılacağını belirler ve velayet kendisine verilmeyen tarafla çocuk arasındaki kişisel ilişkiyi düzenler. Yargıtay, tarafların bu konuda anlaşması ve çocuğun yararına aykırı düşmemesi halinde boşanmadan sonra ortak velayete de karar verilebileceğini kabul etmektedir.
Velayet hangi durumlarda değişir?
Velayet değişikliğinin dayanağı, TMK m.183'teki "durumun değişmesi" kuralıdır. Kanun, anne veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguları örnek olarak sayar ve hâkime, taraflardan birinin talebiyle ya da kendiliğinden gerekli önlemleri alma yetkisi verir. Bu sayım sınırlı değildir. Uygulamada velayet değişikliği talebine konu olan başlıca durumlar şunlardır:
- Çocuğun bakım ve eğitiminin ihmal edilmesi: Sık sık okula gönderilmemesi, sağlık kontrollerinin aksatılması, çocuğun uzun süre gözetimsiz bırakılması.
- Şiddet ve güvensiz ortam: Çocuğa ya da evdeki başka birine yönelik şiddet, alkol veya madde bağımlılığı, çocuğun suça yatkın kişilerle aynı ortamda tutulması.
- Çocuğun fiilen başkasına bırakılması: Velayet sahibinin çocuğu yıllarca büyükanne ya da başka bir akrabanın yanında bırakıp kendisinin ilgilenmemesi.
- Kişisel ilişkinin engellenmesi: Diğer ebeveynle görüşmelerin sistemli olarak yaptırılmaması. 2021'de yapılan değişiklikle TMK m.182/2 ve m.324/3'e bu konuda açık hüküm eklendi; aşağıda ayrıca değindik.
- Yer değişikliği: Çocuğun yurt dışına ya da uzak bir şehre götürülmesi, diğer ebeveynle bağının kopmasına yol açıyorsa değerlendirme konusu olur.
Velayet sahibinin yeniden evlenmesi tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmez. TMK m.349 bunu açıkça söyler; ancak yeni evlilikle birlikte çocuğun menfaati zarar görüyorsa, örneğin çocuk yeni ailede dışlanıyor ya da kötü muamele görüyorsa, velayet sahibi değiştirilebilir.
Diğer tarafın daha yüksek gelire ya da daha geniş bir eve sahip olması da tek başına yeterli sayılmaz. Maddi imkân farkı, gerekirse nafaka ile dengelenir. Velayetin değiştirilmesi için çocuğun mevcut ortamında somut bir olumsuzluk ya da diğer ebeveynin yanında açıkça daha iyi gelişeceğini gösteren bir durum aranır.
Velayetin değiştirilmesi ile kaldırılması farklıdır
Velayetin kaldırılması TMK m.348'de düzenlenen daha ağır bir önlemdir. Anne ve babanın velayet görevini yerine getirememesi ya da çocuğa karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması halinde, diğer koruma önlemleri yetersiz kalırsa velayet kaldırılır. Velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır. Velayet değişikliğinde ise velayet bir ebeveynden diğerine geçer.
Mahkemenin ölçütü: çocuğun üstün yararı
Velayet davalarında mahkemenin bakacağı tek pusula çocuğun yararıdır. Anne veya babanın birbirine karşı haklı ya da haksız olması, boşanmada kimin kusurlu bulunduğu bu değerlendirmede belirleyici değildir. Mahkeme şu sorulara cevap arar: Çocuk hangi ortamda daha güvende? Okulu, arkadaşları, alıştığı düzen ne durumda? Kardeşler birlikte mi kalıyor? Ebeveynlerden hangisi çocuğun diğer ebeveynle bağını koruyor?
Yargıtay'ın pek çok kararında, özel bir olumsuzluk bulunmadıkça küçük yaştaki çocuğun anne bakımına ihtiyacı gözetilmiştir. Ancak bu mutlak bir kural değildir; somut olayda annenin yanında çocuğun yararına aykırı bir durum varsa velayet babaya verilebilir. Aynı şekilde, kardeşlerin birbirinden ayrılmaması da zorunlu bir gerekçe olmadıkça tercih edilen bir yaklaşımdır.
Çocuğun görüşü nasıl alınır?
Türkiye'nin taraf olduğu Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 12. maddesi, görüş oluşturabilecek durumdaki çocuğun kendisini ilgilendiren her konuda görüşünü serbestçe ifade etme hakkını ve bu görüşlere yaşı ile olgunluğuna göre gereken ağırlığın verilmesini güvence altına alır. Sözleşme ayrıca çocuğun, kendisini etkileyen yargısal işlemlerde doğrudan ya da bir temsilci aracılığıyla dinlenmesini öngörür. TMK m.339 da anne ve babanın, önemli konularda çocuğun düşüncesini olabildiğince dikkate almasını ister.
Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre idrak çağındaki çocuk, velayet davasında mahkemece dinlenmelidir; çocuk dinlenmeden verilen kararlar bozma sebebi yapılmıştır. Kanunda kesin bir yaş sınırı yoktur. Mahkeme, çocuğun kendisini ifade edebilecek olgunlukta olup olmadığına göre karar verir.
Dinleme çoğu zaman duruşma salonunda değil, hâkim odasında ve aile mahkemesinde görevli psikolog, pedagog ya da sosyal çalışmacı eşliğinde, ebeveynler olmadan yapılır. Amaç çocuğu taraflardan birini seçmek zorunda bırakmak değil, nerede kendini güvende hissettiğini anlamaktır.
Çocuğun görüşü önemlidir ama hâkimi tek başına bağlamaz. On iki yaşındaki bir çocuk "babamın yanında kalmak istiyorum, çünkü orada ders çalışma zorunluluğu yok" diyorsa, mahkeme bu isteği çocuğun yararıyla birlikte tartar. Uzman raporunda çocuğun bir ebeveyn tarafından yönlendirildiği tespit edilirse, beyanın ağırlığı azalır; yönlendirmenin kendisi de velayet değerlendirmesinde aleyhe bir durum olarak görülebilir.
Kişisel ilişki düzenlemesi ve uyulmaması
Velayet kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla görüşme hakkına kanun "kişisel ilişki" der. TMK m.323'e göre anne ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Mahkeme bu ilişkiyi somut biçimde belirler; örneğin ayın birinci ve üçüncü hafta sonları cumartesi sabahından pazar akşamına kadar, dini bayramların ikinci günü, yaz tatilinde belirli bir süre. Uzak şehirlerde yaşayan aileler için görüntülü görüşme gün ve saatleri de karara eklenebilir.
TMK m.324 her iki ebeveyne de diğerinin çocukla ilişkisini zedelememe yükümlülüğü yükler. Kişisel ilişki çocuğun huzurunu tehlikeye sokuyorsa, ebeveyn çocukla ciddi biçimde ilgilenmiyorsa ya da başka önemli sebepler varsa, bu hak sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir. Olağanüstü durumlarda büyükanne ve büyükbaba gibi hısımlara da çocukla kişisel ilişki hakkı tanınabilir (TMK m.325).
Görüşme yaptırılmazsa ne olur?
2021'de yapılan değişikliklerle iki önemli sonuç getirildi. Birincisi, velayet sahibi kişisel ilişki düzenlemesine uymazsa, çocuğun yararına aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir ve bu ihtimal kararda taraflara ihtar edilir (TMK m.182/2, m.324/3). İkincisi, çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi icra dairelerinden alınarak Çocuk Koruma Kanunu'nun 41/A ve devamı maddeleriyle Adalet Bakanlığı'na bağlı birimlere verildi. Görüşmeye uyulmadığını gösteren tutanaklar, sonradan açılacak bir velayet değişikliği davasında önemli bir delil olur.
Velayet değişikliği davası nasıl işler?
Dava aile mahkemesinde, aile mahkemesi bulunmayan yerlerde aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde görülür. Kişisel ilişkiye dair düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (TMK m.326). Velayet değişikliği için kanunda bir süre sınırı yoktur; dava, durumun değiştiği her an açılabilir.
Yargılama sırasında genellikle şu adımlar izlenir:
- Taraflar dilekçelerinde değişen koşulları ve dayandıkları delilleri bildirir.
- Mahkeme, uzman aracılığıyla her iki ebeveynin evinde sosyal inceleme yaptırır ve rapor alır.
- İdrak çağındaki çocuk uzman eşliğinde dinlenir.
- Tanıklar dinlenir; okul, hastane ve kolluk kayıtları istenir.
- Acil bir tehlike varsa dava sonuçlanmadan geçici velayet ya da kişisel ilişkinin sınırlandırılması gibi tedbirler talep edilebilir.
Velayet değişirse, nafaka yükümlülüğü de yeniden düzenlenir; çocuğu artık yanında bulundurmayan ebeveyn, gücü oranında iştirak nafakası ödemekle yükümlü olabilir.
Hangi belgeler ve deliller işe yarar?
- Boşanma kararı ve kesinleşme şerhi
- Çocuğun okul devamsızlık kayıtları, karne ve öğretmen görüşmeleri
- Sağlık raporları, hastane ve aşı kayıtları
- Kişisel ilişkiye uyulmadığını gösteren tutanaklar ve yazışmalar
- Şiddet ya da tehlike varsa kolluk tutanakları, koruma kararları
- Yeni yaşam düzenini gösteren belgeler: ikamet, iş, çocuğun bakımına ayrılabilecek zaman
- Durumu bizzat bilen tanıkların isim ve iletişim bilgileri
Delil toplarken çocuğu sürecin içine çekmemek gerekir. Çocuğa gizlice ifade verdirmek ya da konuşmalarını kaydetmek hem çocuğa zarar verir hem de mahkemede aleyhe değerlendirilebilir.
Önemli not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez. Velayet davalarında her dosya çocuğun kendi koşullarına göre değerlendirilir; benzer görünen iki olay farklı sonuçlanabilir.
Velayet değişikliği, kişisel ilişki düzenlemesi ya da görüşme kararına uyulmaması konusunda ön görüşme talep edebilirsiniz.
