Nafaka Artırma, Azaltma ve Kaldırma Davası: Hangi Durumlarda?

Nafaka artırma, azaltma ve kaldırma davaları, boşanmadan yıllar sonra bile gündeme gelebilir. Kararın verildiği gün yeterli görünen tutar enflasyon karşısında anlamını yitirebilir; ödeyen taraf işini kaybedebilir ya da nafaka alan eski eş yeniden evlenebilir. Kanun bu değişikliklere karşı "uyarlama" imkânı tanır, ancak yoksulluk nafakası ile çocuk için ödenen iştirak nafakasında kurallar aynı değildir.

Bu yazıda:

• Hangi nafaka türü, hangi madde?
• Nafaka artırma davası hangi durumlarda açılır?
• Nafaka azaltma davası hangi durumlarda açılır?
• Yoksulluk nafakası hangi durumlarda kendiliğinden kalkar?
• Fiilen evli gibi yaşama ve mahkeme kararıyla kaldırma
• Anayasa Mahkemesi'nin süresiz nafaka kararı ne değiştirdi?
• Hangi belgeler gerekir, sık yapılan hatalar neler?

Hangi nafaka türü, hangi madde?

Boşanmadan sonra iki tür nafaka sürekli ödeme olarak devam eder ve uyarlama davaları çoğunlukla bunlarla ilgilidir:

• Yoksulluk nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer eşin ödediği nafakadır (TMK m.175). Artırma ve azaltma TMK m.176/4'e, sona erme ise m.176/3'e tabidir.
• İştirak nafakası: Velayet kendisinde olmayan ebeveynin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katkısıdır (TMK m.182). Durumun değişmesi hâlinde yeniden belirleme veya kaldırma TMK m.331'e göre yapılır.

Bu ayrım önemlidir. Örneğin nafaka alan annenin yeniden evlenmesi, ona ödenen yoksulluk nafakasını kendiliğinden sona erdirir; ama aynı annenin yanında kalan çocuk için ödenen iştirak nafakasını etkilemez.

Nafaka artırma davası hangi durumlarda açılır?

TMK m.176/4'e göre tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde nafakanın artırılmasına karar verilebilir. Mahkeme iki şeye bakar: nafaka alanın ihtiyacı artmış mı, ödeyenin gücü artışı karşılayabilir mi?

Artırma sebeplerine örnekler:

• Karar tarihinden bu yana geçen sürede paranın alım gücünün belirgin biçimde düşmesi
• Nafaka ödeyen tarafın terfi alması, yeni bir işe girmesi, gelir getiren mal edinmesi
• Çocuğun okul çağına girmesi, liseye ya da özel eğitime başlaması (iştirak nafakasında)
• Nafaka alanın sağlık giderlerinin artması

Kararında yıllık artış hükmü bulunan nafaka her yıl bu orana göre kendiliğinden artar ve bunun için dava açmaya gerek yoktur. Böyle bir hüküm yoksa ya da kararlaştırılan artış ihtiyacı karşılamıyorsa artırma davası açılır. Hâkim, istem hâlinde artırılan nafakanın gelecek yıllarda ne oranda artacağını da belirleyebilir (TMK m.176/5, m.182/son, m.330/3).

Uygulamada artırma kararı dava tarihinden itibaren geçerli olur; geçmiş aylar için geriye dönük fark istenemez. Bu yüzden ihtiyacın açıkça arttığı bir dönemde davayı ertelemek, kaybedilen her ayı geri dönüşsüz hâle getirir.

Nafaka azaltma davası hangi durumlarda açılır?

Azaltma da aynı maddeye dayanır, yalnız yön terstir. Nafaka yükümlüsünün gelirinin kalıcı biçimde düşmesi ya da nafaka alanın gelirinin artması azaltma sebebi olabilir. Örnekler:

• Ödeyen tarafın işten çıkarılması, emekli olması ya da işyerini kapatması
• Ödeyen tarafın çalışma gücünü etkileyen ağır bir hastalığa yakalanması
• Nafaka alan eşin düzenli bir işe girmesi ya da önemli bir gelir kaynağı edinmesi

Mahkeme, gelir düşüşünün gerçek ve kalıcı olup olmadığını araştırır. Kendi isteğiyle düşük ücretli bir işe geçen ya da gelirini başkasının üzerine göstermeye çalışan yükümlünün talebi genellikle karşılık bulmaz. Yükümlünün yeniden evlenmesi ve yeni çocuğunun olması da tek başına azaltma sebebi sayılmaz, ancak toplam ödeme gücü değerlendirilirken dikkate alınır.

Azaltma davası açmak, mevcut nafakayı ödeme borcunu askıya almaz. Dava sürerken ödenmeyen nafaka için icra takibi ve tazyik hapsi istenebilir. İcra ve İflas Kanunu m.344, azaltma veya kaldırma davası açılmışsa tazyik hapsinin uygulanmasının o davanın sonuna bırakılabileceğini düzenler; ancak bu hâkimin takdirindedir.

Yoksulluk nafakası hangi durumlarda kendiliğinden kalkar?

TMK m.176/3'e göre irat biçiminde (aylık olarak) ödenen yoksulluk nafakası iki durumda mahkeme kararına gerek olmadan sona erer:

• Nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi
• Taraflardan birinin ölümü

"Kendiliğinden" kalkmak, nafakanın yasal olarak sona erdiği anlamına gelir. Ancak devam eden bir icra takibi varsa, ödeyen taraf evlenme ya da ölüm kaydını icra dairesine sunarak takibin durdurulmasını istemelidir; itiraz edilirse icra mahkemesine başvurulabilir. Nafaka alan tarafın yeniden evlendiği hâlde takip yapmaya devam etmesi, ileride iade ve tazminat taleplerine konu olabilir.

Bu kural yalnız yoksulluk nafakası içindir. Çocuğun iştirak nafakası velayet sahibinin evlenmesiyle kalkmaz; çocuğun ergin olmasıyla sona erer.

Fiilen evli gibi yaşama ve mahkeme kararıyla kaldırma

Aynı fıkranın ikinci kısmı, mahkeme kararıyla kaldırma sebeplerini sayar:

• Nafaka alacaklısının evlenmeden fiilen evliymiş gibi yaşaması
• Yoksulluğunun ortadan kalkması
• Haysiyetsiz hayat sürmesi

Bu sebepler kendiliğinden işlemez; nafaka ödeyen tarafın kaldırma davası açması ve iddiasını ispat etmesi gerekir. "Fiilen evli gibi yaşama" için birkaç kez birlikte görülmek yetmez. Mahkeme; aynı adreste sürekli oturma, ortak bir hayat düzeni, çevrenin bu ilişkiyi evlilik gibi bilmesi gibi olgulara bakar. Tanık beyanları, adres kayıtları ve kolluk araştırması bu davalarda sık başvurulan delillerdir. Bu tür davalarda özel hayatın gizliliğini ihlal ederek elde edilen kayıtlar delil olarak kabul edilmeyebilir ve ayrıca sorumluluk doğurabilir.

Yoksulluğun ortadan kalkması ise nafaka alanın düzenli ve yeterli bir gelire kavuşması, miras yoluyla önemli bir mal edinmesi gibi durumlarda gündeme gelir. Mahkeme burada da gelirin sürekliliğine ve gerçek ihtiyaca bakar. Kısa süreli ya da çok düşük gelirli bir iş, her zaman yoksulluğun sona erdiği anlamına gelmez; bazen kaldırma yerine azaltma kararı verilir.

Anayasa Mahkemesi'nin süresiz nafaka kararı ne değiştirdi?

TMK m.175, yoksulluk nafakasının "süresiz olarak" istenebileceğini düzenliyordu. Anayasa Mahkemesi, 4 Haziran 2026 tarihli kararıyla bu ibareyi iptal etti. Karar 30 Eylül 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı ve iptal hükmünün yayımdan itibaren dokuz ay sonra, yani 30 Haziran 2027'de yürürlüğe gireceği belirtildi.

Bu kararın anlamı şöyle özetlenebilir:

• Yoksulluk nafakası kurumu kaldırılmadı; kaldırılan, nafakanın kanunen süresiz olmasını öngören ibaredir.
• İptal kararları geriye yürümez. 30 Haziran 2027'ye kadar mevcut düzenleme uygulanmaya devam eder.
• Yasama organı bu süre içinde yeni bir düzenleme yapabilir. Yapılacak düzenlemenin içeriği ve kesinleşmiş nafaka kararlarına etkisi bugünden kesin olarak bilinemez.

Bu nedenle "süresiz nafaka kaldırıldı, artık ödemeyi bırakabilirim" düşüncesi hukuken doğru değildir. Mevcut bir nafaka kararı, kaldırılmadıkça ya da kanuni bir değişiklik sonucu sona ermedikçe geçerliliğini korur. Ödemeyi kendi kararıyla durdurmak icra takibi ve tazyik hapsi riskini doğurur. Yasal düzenleme netleştiğinde her dosyanın ayrıca değerlendirilmesi gerekecektir.

Hangi belgeler gerekir, sık yapılan hatalar neler?

Uyarlama davasında temel belgeler şunlardır:

• Nafakaya hükmeden kesinleşmiş mahkeme kararı
• Tarafların güncel gelirini gösteren belgeler: maaş bordrosu, SGK hizmet dökümü, vergi levhası
• Gelir kaybı iddiasında işten çıkış belgesi, emeklilik yazısı ya da sağlık raporu
• Artırma talebinde artan giderlere ait faturalar, okul ve sağlık giderleri
• Kaldırma talebinde evlenme kaydı, ölüm kaydı veya fiilen birlikte yaşamayı gösteren deliller ve tanık listesi

Sık görülen hatalar:

• Gelir azaldığı için ödemeyi dava açmadan kendiliğinden kesmek
• Değişiklik ortaya çıktıktan sonra aylarca beklemek; karar dava tarihinden itibaren işlediği için bu süre kaybedilir
• Fiilen birlikte yaşama iddiasını yalnızca söylentiye ya da tek bir fotoğrafa dayandırmak
• Yoksulluk ve iştirak nafakasını tek talepte karıştırmak; her biri ayrı değerlendirilir